დიდი მეცნიერის მემკვიდრეობა მხოლოდ მის მიერ შექმნილ სამეცნიერო ნაშრომებში არ რჩება. იგი გრძელდება იმ ადამიანებში, რომლებიც მის მიერ გაკვალულ გზას აგრძელებენ, ახალ კითხვებს სვამენ და მეცნიერებას ახალ აღმოჩენებს მატებენ.

აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის სახელობის პრემია სწორედ ასეთი სამეცნიერო მემკვიდრეობის გაგრძელების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სიმბოლოა.

2016 წელს თსუ-ის ალექსანდრე ნათიშვილის მორფოლოგიის ინსტიტუტმა დააფუძნა აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის სახელობის პრემია და მედალი (დადგენილება №97/2016, 02.10.2016). პრემია კონკურსის საფუძველზე ენიჭება ავტორს ან ავტორთა ჯგუფს ბოლო სამი წლის განმავლობაში გამოქვეყნებული მნიშვნელოვანი სამეცნიერო ნაშრომის ან ნაშრომთა ციკლისათვის.

პირველი ლაურეატი — მეცნიერება, რომელიც კლინიკასთან მიდის

2017 წელს აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის პრემიის პირველი ლაურეატი გახდა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ზურაბ კაკაბაძე — თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექსპერიმენტული და პრეკლინიკური ანატომიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი. პრემია მას 2014–2017 წლებში გამოქვეყნებული ნაშრომთა ციკლისთვის მიენიჭა. მის შრომებში გაერთიანებული იყო ისეთი თანამედროვე მიმართულებები, როგორებიცაა: ზურგის ტვინის დაზიანების დროს აუტოლოგიური ძვლის ტვინის ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია, დეცელულარიზებული ბიოლოგიური მატრიცების კლინიკური გამოყენება, ორგანოთა რეგენერაციული შესაძლებლობები და ახალი ქირურგიული ტექნოლოგიები. ამ ნაშრომებში განსაკუთრებით მკაფიოდ ჩანს მორფოლოგიური მეცნიერების ტრანსლაციური პოტენციალი — კვლევა, რომელიც უჯრედისა და ქსოვილის დონეზე მიღებულ ცოდნას პაციენტის მკურნალობის ახალი შესაძლებლობებისკენ მიჰყავს.

ლიანა გოგიაშვილი — პათოლოგიის ახალი ხედვა

2019 წელს პრემიის ლაურეატი გახდა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ლიანა გოგიაშვილი, თსუ-ის ალექსანდრე ნათიშვილის მორფოლოგიის ინსტიტუტის კლინიკური და ექსპერიმენტული პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი და მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი. მისი დაჯილდოება 2016–2018 წლებში გამოქვეყნებულ ნაშრომთა ციკლს უკავშირდებოდა. ნაშრომებში ასახულია თანამედროვე პათოლოგიის მნიშვნელოვანი მიმართულებები: საქართველოში ინვაზიური სარძევე ჯირკვლის კიბოს სხვადასხვა ქვეტიპის გავრცელებისა და დემოგრაფიული მახასიათებლების შესწავლა, ექსპერიმენტული ათეროსკლეროზისა და ფილტვის სტრუქტურული ცვლილებების კვლევა, აუტოიმუნური თირეოიდიტისა და ფარისებრი ჯირკვლის პაპილური მიკროკარცინომის ურთიერთკავშირის შესწავლა, ასევე ონკოლოგიური ბიომარკერების კვლევა. ეს მიმართულებები ნათლად აჩვენებს – როგორ გადაიზარდა კლასიკური მორფოლოგიური კვლევა თანამედროვე მოლეკულურ და კლინიკურ პათოლოგიაში.

დიანა ძიძიგური — ღვიძლის რეგენერაციის საიდუმლოებები

2021 წელს პრემია მიენიჭა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორ დიანა ძიძიგურს, თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ხელმძღვანელსა და მორფოლოგიის კათედრის გამგეს. პრემიის საფუძველი გახდა 2018–2020 წლებში გამოქვეყნებული ნაშრომთა ციკლი, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ღვიძლის რეგენერაციისა და მისი სტრუქტურული გარდაქმნების შესწავლას ეძღვნებოდა. კვლევებში შესწავლილი იყო ნაწილობრივი ჰეპატექტომიისა და განმეორებითი ნაწილობრივი ჰეპატექტომიის შემდეგ ღვიძლის სტრუქტურული ცვლილებები, კომპენსატორულ-ადაპტაციური პროცესები, სომატური პოლიპლოიდიის როლი ღვიძლის სხვადასხვა პათოლოგიაში და სხვა საკითხები. ღვიძლის რეგენერაციის პრობლემა განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა თანამედროვე მედიცინისთვის — სწორედ ამიტომ ეს კვლევები ორგანოს სტრუქტურისა და ფუნქციის აღდგენის მექანიზმების უკეთ გაგებისკენ გადადგმული მნიშვნელოვანი ნაბიჯია.

დიმიტრი კორძაია და ქეთი ცომაია — მეცნიერება, როგორც გუნდური ძალისხმევა

2023 წელს აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის პრემიის ლაურეატები პირველად გახდნენ მკვლევართა ჯგუფის წარმომადგენლები — მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, თსუ-ის ალექსანდრე ნათიშვილის მორფოლოგიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი და დირექტორი დიმიტრი კორძაია და ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი, მედიცინის დოქტორი ქეთი ცომაია. პრემია მათ 2020–2022 წლებში გამოქვეყნებული ნაშრომთა ციკლისთვის მიენიჭათ. კვლევები ძირითადად ღვიძლის სტრუქტურის, სანაღვლე სისტემის, ინტერსტიციული სითხისა და ლიმფის ტრანსპორტის, ასევე ღვიძლის რეგენერაციის სივრცითი ორგანიზაციის შესწავლას მოიცავდა. მათ შორისაა კვლევები ღვიძლის ექსტრაჰეპატური ქოლესტაზის დროს სადინრული რეაქციის თავისებურებებზე, ძუძუმწოვრებში სანაღვლე ხის სივრცით არქიტექტურაზე, ღვიძლში ინტერსტიციული სითხისა და ლიმფის ტრანსპორტის ორგანიზაციაზე და ნაწილობრივი ჰეპატექტომიის შემდეგ ღვიძლის სტრუქტურულ გარდაქმნებზე. ეს ნაშრომები კიდევ ერთხელ წარმოაჩენს თანამედროვე მორფოლოგიის ერთ-ერთ მთავარ შესაძლებლობას — რთული ბიოლოგიური პროცესების სივრცითი და სტრუქტურული ორგანიზაციის დანახვას.

მიხეილ ჯანგავაძე — მორფოლოგიიდან მოლეკულურ დიაგნოსტიკამდე

2025 წელს აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის პრემიის ლაურეატი გახდა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი მიხეილ ჯანგავაძე, რომელიც არის თსუ-ის ალექსანდრე ნათიშვილის მორფოლოგიის ინსტიტუტის კლინიკური ანატომიისა და ექსპერიმენტული მოდელირების დეპარტამენტის ხელმძღვანელი და მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი. პრემია მას 2018–2020 წლებში გამოქვეყნებული ნაშრომთა ციკლისთვის მიენიჭა, რომელიც თანამედროვე მორფოლოგიისა და ტრანსლაციური მედიცინის რამდენიმე მნიშვნელოვან მიმართულებას აერთიანებს. ნაშრომებში შესწავლილია ენის ბრტყელუჯრედოვანი კიბოს მკურნალობისთვის ლოკალური მედიკამენტური მიწოდების სისტემები, ჰეპატოცელულური კარცინომის ბიომარკერები, ფარისებრი ჯირკვლის იშვიათი სიმსივნური პათოლოგია, თხევადი ბიოფსიის გამოყენება ღვიძლის კიბოს დიაგნოსტიკაში, სელენის ნანონაწილაკების ეფექტი დიაბეტური ვირთაგვის თირკმელზე და ღეროვანი უჯრედების განაწილებასთან დაკავშირებული მოლეკულური მექანიზმები. განსაკუთრებით საინტერესოა თხევადი ბიოფსიისა და მოცირკულირე RNA-ების გამოყენების მიმართულება, რომელიც თანამედროვე ონკოლოგიური დიაგნოსტიკის ერთ-ერთი სწრაფად განვითარებადი სფეროა.

. . .

აკადემიკოს ნინო ჯავახიშვილის სახელი ქართული მორფოლოგიური მეცნიერების ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. მის სახელზე დაწესებული პრემია კი მხოლოდ სამეცნიერო ჯილდო არ არის. ეს არის ინსტიტუტის მიერ ერთი სამეცნიერო თაობიდან მეორისთვის გადაცემული პასუხისმგებლობისა და პატივისცემის სიმბოლო.

პრემიის თითოეული ლაურეატი ამ ისტორიის ახალი ნაწილია. მათი კვლევები ერთმანეთისგან განსხვავდება თემატიკითა და მეთოდოლოგიით, მაგრამ აერთიანებს ერთი პრინციპი — მეცნიერების განვითარება, ახალი ცოდნის შექმნა და მორფოლოგიური მეცნიერების დაკავშირება თანამედროვე მედიცინის რეალურ საჭიროებებთან. ამიტომ ნინო ჯავახიშვილის სახელობის პრემიის ისტორია მხოლოდ ლაურეატთა ჩამონათვალი არ არის. ეს არის მეცნიერების უწყვეტი ჯაჭვი — იმ ადამიანების ისტორია, რომლებმაც მიღებული ცოდნა ახალ კვლევად აქციეს, ახალი კვლევა კი — მომავალი მედიცინის შესაძლებლობად. და სწორედ ამაშია დიდი მეცნიერის სახელის გაგრძელების ყველაზე ღირსეული ფორმა.